Στο πρώτο μέρος κάναμε μια μικρή περιήγηση στο πόση σημασία έχει η συνάντηση με τη βαρύτητα κατά τη γέννηση και τα πρώτα χρόνια όπου το παιδί αναπτύσσεται ψυχοσωματικά μέσα από την κίνηση και μπαίνουν τα θεμέλια για την μελλοντική του εξέλιξη μέσα στη διαδικασία της μάθησης. Είδαμε ότι συχνά οι ενήλικες, ίσως και άθελά μας, παρεμβαίνουμε ή περιορίζουμε αυτές τις διαδικασίες του νευρικού συστήματος, που έχουν τεράστια σημασία για τη μετέπειτα εξέλιξη σχετικά με τη μαθησιακή διαδικασία και τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και στη μετέπειτα ζωή τους ως ενήλικες.

  1. Τι σημαίνει  πρακτικά να μπορέσουμε εμείς οι ενήλικες να ακολουθούμε το παιδί και να δίνουμε το πλαίσιο για τη μάθηση που συμβαίνει μέσα από το σώμα και την κίνηση;
  2. Πώς μπορούμε να γίνουμε πιο αποτελεσματικοί αφήνοντας χώρο/ελευθερία και παράλληλα δημιουργώντας δίχτυα ασφάλειας όπου χρειάζεται;
  3. Πώς μπορούμε να κρίνουμε πότε και πόσο από αυτά τα δίχτυα χρειάζονται;
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού (2ο μέρος)

Η πρωταρχική μας στάση ως προς αυτά είναι η ίδια η διάθεσή μας, να έχει μια ποιότητα που μπορεί να συνοψιστεί στη φράση «είμαστε παρόντες».

Παρόντες σε τρία επίπεδα:

  1. σωματικά,
  2. ψυχικά και
  3. σε σχέση αλληλεπίδρασης με τον περιβάλλοντα χώρο. 

Θέλουμε τα παιδιά να αποκτήσουν ελευθερία κίνησης και σκέψης, να αναπτύξουν ενσυναίσθηση και υγιή όρια, κι αυτό σίγουρα ξεκινάει από το να μπορούν να νιώθουν πρωτίστως τον εαυτό τους και τις δικές τους ανάγκες. Θέλουμε να αναπτύξουν την ικανότητα να βρίσκουν τις προσωπικές τους λύσεις και όχι να τις αναζητούν σε μας ή αργότερα σε άλλους ανθρώπους. Θέλουμε να μπορούν να ζητούν βοήθεια όποτε τη χρειαστούν κι εμείς να τους την προσφέρουμε ή να ρωτάμε τι χρειάζονται, όχι επιβάλλοντας την και όχι ακυρώνοντας τις δικές τους επιλογές και προσπάθειες. Ίσως να μην το έχουμε σκεφτεί αλλά όλα αυτά σχετίζονται άμεσα με το σώμα και την κίνηση!

Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού (2ο μέρος)

Χρήσιμες πρακτικές για ανεμπόδιστη κινησιολογική ανάπτυξη και χαρούμενα παιδιά.

Μερικά πρακτικά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για να ενισχύσουμε και να υποστηρίξουμε την ανεμπόδιστη κινητική (και συνολική) ανάπτυξη των παιδιών μας, μέσα σε ένα υγιές και ασφαλές πλαίσιο.

Όλα τα παρακάτω ισχύουν κυρίως για τα πρώτα χρόνια αλλά και για όλες τις ηλικίες. 

Τι μπορούμε να ενθαρρύνουμε

  • Να φέρνουμε τα βρέφη σε επαφή με το πάτωμα για να νιώθουν αυτή τη σταθερή επιφάνεια και να αρχίσουν να εξερευνούν το περιβάλλον και να κινηθούν ελεύθερα για ένα χρονικό διάστημα που θα κρίνουμε αρκετό ή σωστό (ανάλογα με τη διάθεσή τους) πάντα υπό την επίβλεψή μας, πάνω σε μια κουβερτούλα ή χαλί ή απευθείας στο πάτωμα (ανάλογα την ηλικία).
  • Να ενθαρρύνουμε στα βρέφη έστω και για λίγες στιγμές τη μέρα τη θέση πάνω στην κοιλιά, η οποία κρίνεται πρωταρχικής σημασίας για την εξέλιξη του προς την όρθια θέση και το περπάτημα. 
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού (2ο μέρος)
  • Επιλέγουμε ώρες για παιχνίδι/εξερεύνηση που τα μωρά/παιδιά είναι ξεκούραστα και δεν πεινάνε ή έχουν κάποια άλλη ανάγκη. Μέσα σε αυτό το  χρονικό διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ των χρόνων ύπνου-σίτισης, προσφέρουμε ευκαιρίες αυτόνομης εξερεύνησης και επικοινωνίας με τους βασικούς φροντιστές.
  • Παιχνίδι σε εξωτερικό-φυσικό χώρο (αυλή, δάσος, πάρκο) όπου έχουμε εξασφαλίσει το ασφαλές πλαίσιο (αντικείμενα, ζώα, εστίες μόλυνσης) και μέσα σε αυτό δίνουμε ευκαιρίες για επαφή με τη γη, βλάστηση, διάφορους χώρους και υφές. (Φροντίζουμε φυσικά η έκθεση στο περιβάλλον να αντιστοιχεί με την ηλικία).
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού (2ο μέρος)
  • Φροντίζουμε ο ρουχισμός του παιδιού να επιτρέπει την άνετη κίνηση και αφήνουμε κατά το μεγαλύτερο μέρος της μέρας τα πέλματα ελεύθερα, είτε γυμνά είτε με μαλακές κάλτσες ή με μαλακά παπουτσάκια που δεν γλιστράνε (ανάλογα με την εποχή-θερμοκρασία)    
  • Προσφέρουμε παιχνίδια που προάγουν την κίνηση και την εξερεύνηση, από ασφαλή υλικά, κατάλληλα για την ηλικία και σε μικρή κάθε φορά ποσότητα, ώστε τα ερεθίσματα να είναι λίγα και διαχειρίσιμα από το βρέφος/παιδί.  Δημιουργούμε στο σπίτι χώρους ασφαλείς με ό,τι έχουμε διαθέσιμο, μέσα στους οποίους η κίνηση μπορεί να υποστηριχθεί και να εξελιχθεί.  
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού (2ο μέρος)
  • Ενθαρρύνουμε την εξερεύνηση των παιδιών, δίνοντας σημασία σε αυτό που κάνουν ήδη, δίνοντας σημασία στο συναίσθημά που εκφράζουν όταν καταφέρνουν κάτι που ήθελαν, ή στηρίζοντας το αρνητικό συναίσθημα (πχ απογοήτευση) με αποδοχή.  Δείχνουμε ότι καταλαβαίνουμε πόσο σημαντικό είναι αυτό που πέτυχαν για τα αυτά ίδια και όχι για να ικανοποιηθούμε εμείς.
  • Βοηθάμε και διευκολύνουμε μια κίνηση ή κατάσταση, μόνο όταν μας ζητηθεί, προσπαθώντας να φιλτράρουμε την παρόρμηση να πετύχουμε εμείς έναν στόχο για εκείνα, δηλαδή να αντικαταστήσουμε ολοκληρωτικά το χρόνο που χρειάζονται, την δοκιμή και προσπάθειά τους.
  • Παίζουμε και επικοινωνούμε αυθόρμητα, ερχόμαστε στο επίπεδό τους (χωρικά και σωματικά) και χρησιμοποιούμε το σώμα μας, το πρόσωπο και τη φωνή μας για να συνδεθούμε και να ανταλλάξουμε ιδέες και δοκιμές.
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού (2ο μέρος)

Τι είναι καλό να αποφεύγουμε

  • Να τυλίγουμε τα νεογέννητα πολύ σφιχτά (φάσκιωμα) γιατί έτσι περιορίζουμε τις πρώιμες αντανακλαστικές κινήσεις που είναι εξαιρετικά σημαντικές! Αντ’ αυτού μπορούμε να εφαρμόζουμε την επαφή δέρμα με δέρμα και τις θέσεις τους σε άμεση επαφή με το δικό μας σώμα. Επίσης αποφεύγουμε να αφήνουμε τα βρέφη για αρκετή ώρα μέσα σε ένα καρότσι, πάρκο ή κρεβάτι, ή σε διάφορα «καθισματάκια» που φαινομενικά μας προσφέρουν ευκολία, αλλά ακυρώνουν την κίνηση και την επαφή με το περιβάλλον.
  • Να επιλέγουμε να τοποθετούμε τα μικρά βρέφη μόνο ανάσκελα (όταν δεν κοιμούνται), καθώς η πολύωρη και μονόπλευρη σχέση με το πάτωμα, δημιουργεί περιορισμούς, δεν προωθεί την οργάνωση του νευρικού συστήματος για μετακίνηση και μπορεί να προκαλέσει το λεγόμενο «επίπεδο» κεφάλι.
  • Να προτείνουμε αλληλεπίδραση με το περιβάλλον, με ανθρώπους και νέα ερεθίσματα, όταν το μωρό-νήπιο ή παιδί είναι κουρασμένο, νιώθει σωματικά ή συναισθηματικά ευάλωτο ή βρίσκεται κοντά στις ώρες του ύπνου.
  • Να είμαστε πολλές ώρες σε κλειστούς χώρους με τεχνητό φωτισμό, φτωχό εξαερισμό, πολλά τεχνητά παιχνίδια και οθόνες, λόγω της ανησυχίας ότι ίσως έξω το παιδί εκτεθεί σε χώρους βρώμικους ή ότι θα κρυώσει. Με το σωστό ρουχισμό για την κάθε συνθήκη-εποχή και την επίβλεψή μας, είναι προτιμότερο να το εκθέσουμε σταδιακά στο φυσικό χώρο με φυσικό φως και φυσικά υλικά. 
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού
  • Αποφεύγουμε (ειδικά στα βρέφη και νήπια) παπούτσια σκληρά που ακυρώνουν τις κινήσεις του πέλματος και των αρθρώσεων των ποδιών και ης λεκάνης. Τα παπούτσια-μποτάκια που πιστεύεται ότι στηρίζουν καλύτερα το πέλμα για το περπάτημα, είναι δυστυχώς μύθος. Αποφεύγουμε ρούχα βαριά, σκληρά ή περίπλοκα που ακυρώνουν ή δυσκολεύουν την κίνηση.  
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού
  • Να σηκώνουμε από το πάτωμα και καθίζουμε εμείς το παιδί που βρίσκεται σε διαδικασία εξερεύνησης της μετακίνησης και του ανεξάρτητου καθίσματος ή σηκώματος στην όρθια θέση. Αντίστοιχα όταν βρίσκεται στη φάση που κάνει τα πρώτα βήματα, αποφεύγουμε εργαλεία που τα στηρίζουν για να περπατήσουν (περπατούρες) ή το να τα κρατάμε από τα χέρια εμείς για να το κάνουν (ειδικά με το να στεκόμαστε πίσω τους). Αν από την αρχή δεν τους προσφέρουμε αυτή τη λύση, δεν θα την επιζητούν και δεν θα βιώσουν την εξάρτηση από τη δική μας βοήθεια, η οποία μπορεί να προσφερθεί με διακριτικό τρόπο όταν είναι πραγματικά απαραίτητο.
  • Προσπαθούμε να αποφύγουμε να ζητάμε από τα παιδιά να κάνουν ή να πετύχουν κάτι δίνοντας οδηγίες ή να μας δείξουν πόσο καλά μπορούν (ή όχι) να κάνουν το οτιδήποτε. Αντίστοιχα αποφεύγουμε την επιβράβευση («μπράβο που κατάφερες να σηκωθείς μόνος σου») δίνοντας έτσι την αίσθηση ότι αυτό που κατάφερε είναι κάτι που πρέπει να επιζητά την αποδοχή. Μοιραζόμαστε τη χαρά και την ικανοποίησή τους, χωρίς να την οικειοποιούμαστε.  
Η σημασία της μη-παρεμβατικότητας στην κινητική ανάπτυξη και μάθηση του παιδιού
  • Να παρέχουμε πολλά παιχνίδια και έτσι πολλά ερεθίσματα σε ένα χώρο (ειδικά για βρέφη) που είναι δύσκολα διαχειρίσιμα και αντί να προάγουν τη μάθηση, δημιουργούν υπερπληροφορία και ένταση. Αποφεύγουμε όσο είναι εφικτό τα πολύ τεχνητά υλικά (πχ πλαστικό).
  • Να τους απευθυνόμαστε από μια θέση «εξουσίας» σωματικά ή σε σχέση με την απόσταση και το χώρο. Η δική μας στάση και κινητική ποιότητα υποδηλώνει τον τρόπο προσέγγισης και μπορεί, είτε να δημιουργήσει αποδοχή και παιχνίδι, είτε να ασκήσει πίεση και να εμποδίσει την κίνηση και  την υγιή σχέση.  

Πότε να απευθυνόμαστε σε ειδικό της κίνησης ή αναπτυξιολόγο

Όταν δούμε ότι η πορεία της ανάπτυξης έχει κάποια χαρακτηριστικά που νιώθουμε ή παρατηρούμε ότι δεν συνάδουν με την ηλικία του ή ότι κάποιες βασικές κινήσεις (πχ κάμψη, έκταση, στροφή του κορμού) δεν υπάρχουν στο ρεπερτόριο, απευθυνόμαστε αρχικά στον παιδίατρό μας. Αν υπάρχει κάτι που χρήζει περεταίρω διερεύνησης, θα μας παραπέμψει σε αρμόδιο πιο ειδικευμένο επαγγελματία αναπτυξιολόγο ή νευρολόγο.

Κάποια πρώιμα σημάδια μπορεί να είναι η συστηματική και χαρακτηριστική αποφυγή της βλεμματικής επαφής ή επικοινωνίας με το περιβάλλον, η καθυστέρηση στην εισαγωγή κάποιων κινήσεων όπως το ρολάρισμα, ή μπουσούλημα ή οποιαδήποτε μετακίνηση μετά τους 4-5 μήνες, το ανεξάρτητο κάθισμα μετά τους 8 μήνες, το σήκωμα του κεφαλιού σε διάφορες θέσεις, η ατονία, η έντονη δυσφορία/έντονες συναισθηματικές εκδηλώσεις, η σπαστικότητα ή κινήσεις που υποδηλώνουν άναρχο συντονισμό, η  δυσκολία στην κατάκτηση της όρθιας θέσης και τους ανεξάρτητου περπατήματος μετά τους 18-24 μήνες, του λόγου μετά τα 2-3 χρόνια.

Μια υγιής και πλήρης μαθησιακή ικανότητα συμβαδίζει απόλυτα με την κινητική και σωματική επίγνωση και μέσα από το δεύτερο μπορούμε πάντα να βελτιώνουμε το πρώτο. 
Κάθε παιδί που αναπτύσσεται έχει ένα δικό του μοναδικό και ιδιαίτερο τρόπο και ρυθμό που βιώνει τη μάθηση. Ως γονείς καλούμαστε να είμαστε παρόντες προσφέροντας το καλύτερο πλαίσιο, να παρατηρούμε χωρίς να κρίνουμε, να αναγνωρίζουμε τη διαφορετικότητα και πορευόμαστε με άξονα την αποδοχή και το αγκάλιασμα της μοναδικότητας που είναι το παιδί μας, εμείς οι ίδιοι και το σύστημα που φτιάχνουμε.       

Το άρθρο γράφτηκε από την Μαριλένα Πετρίδου, Πιστοποιημένη Feldenkrais Method® practitioner, Σωματική εκπαιδευτικό-Κινησιοθεραπεύτρια, Χορεύτρια-Μουσικό, marilenapetridou.feldenkrais@yahoo.gr