Ο Μαγικός Μητρικός Καθρέφτης

Η Ντολτό έλεγε πως το παιδί είναι «εν τω γίγνεσθαι» (allan-devenant), αυτό «που πρόκειται να είναι» όπως σημειώνει και ο Winnicott. Η αίσθηση ολότητας έρχεται με τις μητρικές φροντίδες, έρχεται με μια αγκαλιά και ένα βλέμμα που μας χωράει. Η μητέρα όταν βλέπει το μωρό της, όταν το φροντίζει, όταν το παίρνει αγκαλιά απευθύνεται σε ένα ολόκληρο ον, όπου το δέρμα του λειτουργεί σαν φαντασιακή οριοθετούσα μεμβράνη, σαν μια θάλασσα που περικλείει μια ακτογραμμή, σαν τα σύνορα μιας χώρας.

Αυτό που εγγράφεται ως «πρώτος θεωρητικό θηλασμός» στο βρέφος είναι η αίσθηση μιας έντασης του βρέφους και η ανάγκη εκφόρτισης, όταν χρησιμοποιήσει λοιπόν τα κινητικά και φωνητικά μέσα που διαθέτει και κάποιος ανταποκριθεί, τότε αυτή η απάντηση θα δώσει νόημα σε εκείνο που αισθάνθηκε το βρέφος. Το νόημα επομένως έρχεται από τον Άλλον.

Ο Μαγικός Μητρικός Καθρέφτης

Με τη θεωρία του Σταδίου του καθρέφτη ο Λακάν (1949) καταδεικνύει πως η ταυτότητα του υποκειμένου δεν απορρέει καθόλου από την προοδευτική ανάπτυξη των έμφυτων ικανοτήτων του, αλλά εξαρτάται από την επιβεβαιωτική διαμεσολάβηση του βλέμματος του Άλλου. Το αίσθημα ταυτότητας και ενότητας του σώματος του δεν δημιουργείται λόγω κάποιας εξελικτικής ωρίμανσης αλλά μόνο χάρη στην τυχαία συνάντηση με τον καθρέφτη ως πρόσωπο του Άλλου (Recalcati,2017).

Κάποια στιγμή, το βρέφος μετά τα πρώτα λεπτά του θηλασμού θα κοιτάξει γύρω του ψάχνοντας το βλέμμα της μητέρας του. Όταν κοιτάξει το βλέμμα της μητέρας του θα δει τον εαυτό του. Με άλλα λόγια όταν η μητέρα κοιτάζει το μωρό της, το βλέμμα της σχετίζεται με αυτό που κοιτάει. Εκεί στηρίζεται και η φυσιολογική ανάπτυξη του ανθρώπου που τον βοηθά να ξεδιπλώσει τον αληθή εαυτό του, νιώθοντας μια ζωντανή ψυχοσωματική ολότητα με συνέχεια ύπαρξης (Winnicott,1965).

Αυτή η ικανότητα μεταφορικής σκέψης της μητέρας είναι θεμελιώδης για τη βαθιά «συνεννόηση» με το βρέφος το οποίο ιδρύει τον ψυχικό πυρήνα του (Rousillion,2013). Η καλή προσαρμογή της μητέρας στο βρέφος συνεπάγεται την ανάγνωση, τη νοηματοδότηση και την διάκριση των συναισθημάτων που ανήκουν στο παιδί. Αυτή η διαδικασία εσωτερικεύεται και δημιουργεί ένα σύστημα συνδέσεων και διϋποκειμενικής συνεννόησης με τον άλλο (Μανωλόπουλος,2017).

Ο Μαγικός Μητρικός Καθρέφτης

Σήμερα γνωρίζουμε πως τα κίνητρα των βρεφών για επικοινωνία είναι έμφυτα και οι ικανότητες τους μαρτυρούν ότι τα νεογέννητα έρχονται στον κόσμο εξοπλισμένα με δυνατότητες επικοινωνίας με τους άλλους ανθρώπους, ικανότητες που έχουν αποκτηθεί προγεννητικά (Brooker et al.,2019). Μπορούν τόσο πρώιμα να αντιληφθούν και να διακρίνουν αν οι συναισθηματικές απαντήσεις των άλλων είναι συντονισμένες και καθρεφτιστικές προς τις δικές τους.

Βρέφη & Επικοινωνία

Η παρατήρηση βρεφών έδειξε πως τις πρώτες 9 εβδομάδες ζωής τα βρέφη δείχνουν υψηλή κοινωνική εκφραστικότητα αλλά και ενδοϋποκειμενική ομιλία όταν δεν βρίσκεται κανείς εκεί για διάδραση (Murray,2016). Δημιουργούν με αυτόν τον τρόπο ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς από την αρχή της ζωής τους που τα οδηγούν να μετέχουν σε διαπροσωπικές συγκινησιακές στιγμές (Trevarthen,2005). Αυτή η διυποκειμενική συνεννόηση με τον Άλλο επιτρέπει στα βρέφη να εκφράσουν με ένα αποτελεσματικό τρόπο την αγάπη, το θυμό, τη χαρά και τη λύπη τους και να αντιληφθούν πως οι συγκινησιακές αυτές εκφράσεις όχι μόνο κατανοούνται από τους άλλους αλλά και τους επηρεάζουν.

Τα βρέφη μας μιλούν, αλληλοεπιδρούν με τον Άλλον, εστιάζοντας στο πρόσωπο και στη φωνή του γονέα. Επικοινωνούν με το βλέμμα, με φωνοποιήσεις, με το χαμόγελο, με το κλάμα, με γκριμάτσες αλλά ταυτόχρονα και με την στάση του σώματος τους.

H γλώσσα των βρεφών: Ένας τέλειος επικοινωνιακός αλγόριθμος σε δύο Κώδικες, γέλιο και κλάμα

Οι κινήσεις των χεριών και των ποδιών τους αποκαλύπτουν συγκροτημένες ψυχικές καταστάσεις που εναρμονίζονται με τις καταστάσεις του άλλου.

Ενήλικας και βρέφος συγκροτούν έτσι μια δυάδα σε συνομιλία (Trevarthen&Aitken,1994). Αυτός ο διάλογος ονομάστηκε από τον Bateson «πρωτοσυνομιλία», ενώ η ανταπόκριση των γονέων με συμπεριφορές όπως η «διαισθητική μητρική ομιλία», η επικέντρωση στο πρόσωπο του βρέφους και οι εκφράσεις του προσώπου του συνομιλητή ονομάζονται «διαισθητική γονεϊκότητα» (Grieser&Kuhl,1998;Papoysek&Papoysek,1987).

Αυτές οι διαδράσεις είναι τόσο σημαντικές ψυχοαναπτυξιακά για το βρέφος καθώς θέτουν τα θεμέλια για τη συναισθηματική αντίληψη και αυτορρύθμιση και καθορίζουν το είδος του γονεϊκού δεσμού(Bornstein,2014). Το μητρικό καθρέφτισμα μπορεί να ενθαρρύνει την βίωση θετικών συναισθημάτων στα βρέφη και να ρυθμίσει τα αρνητικά, δυσφορικά συναισθήματα σαν να ήταν ένας ψυχικός θερμοστάτης.

Αυτό που διαφοροποιεί αυτήν την ανάπτυξη φαίνεται πως είναι η μητρική ανταπόκριση στην επικοινωνία με το βρέφος, που αποτελεί την αρχιτεκτονική του μητρικού δεσμού (Farroni et al,2007).

Αυτός είναι ο μητρικός καθρέφτης και υπάρχει ως λειτουργία σε όλα τα θηλαστικά είδη, με τους ανθρώπους να δημιουργούν πιο συντονισμένες και περίπλοκες μορφές επικοινωνίας με τα βρέφη τους (Beebeet et al.,2010). Το στοιχείο που διαφοροποιεί ποιοτικά το μητρικό καθρέφτισμα και το κάνει «μαγικό» δεν σχετίζεται με την μίμηση της έκφρασης του βρέφους αλλά κάτι ουσιαστικότερο. Η μητέρα εξερευνά το σύμπαν του μωρού της, μπαίνει στο συναισθηματικό του κόσμο, αφουγκράζεται την συναισθηματική συνθήκη του βρέφους που εκδηλώνεται με μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Αυτό που καθρεφτίζει εκείνη τη στιγμή δεν είναι μόνο τα εξωτερικά συμπεριφορικά σήματα του βρέφους αλλά την εσωτερική του ψυχική πραγματικότητα.

Συναισθηματικός δεσμός 4 μέρη: Το Α και το Ω της γονεϊκότητας

Ο μητρικός καθρέφτης

Η συναισθηματική αυτή αλληλεπίδραση και επικοινωνία του μητρικού καθρέφτη αποτυπώνεται σύμφωνα με τους ερευνητές και νευρολογικά στα βρέφη αναπτύσσοντας τα νευρωνικά δίκτυα που συνδυάζουν την οπτική αναπαράσταση και τις κινητικές λειτουργίες. Αυτό πρακτικά συμβαίνει μέσω της αναγνώρισης των εκφράσεων της μαμάς από το βρέφος και της πρωτοσυνομιλίας τους. Η αναγνώριση αυτή συνδέεται με τους εγκεφαλικούς καθρεπτικούς νευρώνες, όπου κατουσίαν οι ερευνητές υποστηρίζουν πως μέσω από αυτή την καθρεπτική επικοινωνία τα βρέφη μοιράστηκαν μια ουσιαστική εμπειρία συναισθηματικής σχέσης (Saby et al.,2012).

Επίσης συνδέεται και με την ανάπτυξη του προλεκτικού σταδίου μέσω του εμπλουτισμού της επικοινωνίας ενός συναισθηματικού ρεπερτορίου μεταξύ μητέρας και βρέφους, με τις καθρεπτιστικές αντιδράσεις στο πρόσωπο της μαμάς να λειτουργούν σαν βάση δεδομένων για το βρέφος, με την κορύφωση αυτών των αποτυπώσεων στους πρώτους δύο μήνες ζωής (Rayson et al.,2017). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ορμονολογική αντίδραση στο βρέφος κατά την διάρκεια της καθρεφτιστικής επικοινωνίας με τα επίπεδα κορτιζόλης να μειώνονται ενώ στην περίπτωση μη επαρκούς συναισθηματικής ανταπόκρισης το βρέφος μπορεί να μπει σε μια συναισθηματική θέση άγχους με αύξηση των τιμών της κορτιζόλης, που μοιάζει ορμονολογικά με τη βίωση οξείας εξωτερικής απειλής (Spinelli&Mesman,2019).

Ο Μαγικός Μητρικός Καθρέφτης

Πολλά βρέφη όμως έχουν βιώσει μια μακρά περίοδο στη ζωή τους που δεν πήραν πίσω αυτό που έδωσαν για να καθρεπτιστεί ως ο εαυτός τους.

Τους επιστράφηκε η συνέπεια της ύπαρξης τους, όπως λέει ο Winnicott(1971). Το βρέφος δηλαδή είδε τι θέλει η μητέρα του και όχι τι έχει ανάγκη το ίδιο. Τότε το βλέμμα της μητέρας βιώνεται ως μια αντίληψη τραυματική που εμποδίζει το παιδί να σχηματίσει το υποκειμενικό αντικείμενο, τον πραγματικό εαυτό του. Βιώνεται ως μια απειλή. Μια πατρίδα που δεν έχει χώρο για εμένα. Το οικείο μητρικό σώμα έχει γίνει ανοίκειο, κανείς δεν με αναγνωρίζει.

Ένα βρέφος που έχει αναπτύξει αυτές τις ψυχικές απαντήσεις στο καθρέπτισμα του φροντιστή του, θα μεγαλώσει έχοντας μια εξαιρετικά μπερδεμένη αίσθηση για το τι είναι το σχεσιακό καθρέφτισμα, πιστεύοντας κυρίως πως ο καθρέφτης αντανακλά αυτό που θέλουν οι σημαντικοί άλλοι για εμάς και όχι αυτό που είμαστε στην πραγματικότητα. «Ο καθρέφτης θα είναι κάτι για να το κοιτάζει και όχι κάτι για να κοιταχτεί» (Winnicott,1971).

Μόνο όταν η κραυγή μας αναγνωριστεί και απαντηθεί, θα αποκτήσουμε την ταυτότητα μας, θα αποκτήσουμε την αναγνώριση της ύπαρξης μας που θα κάνει τον τόπο μας πατρίδα μας. Ένα τόπο που θα μπορούμε να αφηγηθούμε την ιστορία μας. Ένα τόπο που θα μπορούμε να επιστρέφουμε.

Ανάπτυξη του παιδιού σου: Ορόσημα, πώς κατακτώνται & λύσεις σε δυσκολίες

Αφεθείτε να συνομιλήσετε με τα βρεφάκια σας, να αναπτύξετε την δική σας πρωτόγλωσσα. Αφαιρέστε κάθε διεγερτικό ερέθισμα που μπορεί να σας αποσπάσει και αφιερώστε χρόνο σε αυτή τη μαγική ψυχική διεργασία που θέτει τα θεμέλια όχι μόνο για την υγιή ανάπτυξη ενός βρέφους αλλά και για την δημιουργία ενός ασφαλούς γονεϊκού δεσμού. Τότε ο μαγικός αυτός καθρέφτης θα γίνει μια ψυχική φροντιστική πατρίδα που συνοδεύει το βρέφος για όλη την ζωή του και θα σας εμπλουτίσει με την πολύτιμη εμπειρία της ψυχικής σύνδεσης με την μητρική, γονεϊκή σας λειτουργία.